...Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej

W roku 1970 Edward Gierek objął najwyższe stanowisko Władz partyjnych w Kraju i jednocześnie zostały bardzo złagodzone inwigilacje, aresztowania i represje stosowane przez Służby Bezpieczeństwa do żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Wileńskiego.

Pierwszą legalnie organizowaną uroczystością o zasięgu krajowym było odsłonięcie tablicy epitafijnej poświęconej komendantowi żołnierzom 3. Brygady „Szczerbca” por. Gracjana Fróga w kościele pw. Św. Bartłomieja. Powstanie idei ufundowania tej tablicy sięga roku 1966 kiedy powstało nielegalne w ówczesnych czasach Środowisko 3. Brygady „Szczerbca”. Pomysłodawcami budowy tej tablicy byli: Sabina Korejwo „Sabina”, Marian Korejwo „Milimetr”, Zdzisław Christa „Mamut”, Tadeusz Dunowski „Ali” i inni. Pomimo silnych interwencji organów Służby Bezpieczeństwa w stosunku do inicjatorów jak i projektanta tablicy została ona wykonana, zamocowana i poświęcona 25.09.1971 r.

W tym samym czasie czynnie działały Środowiska innych Brygad i Kół żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Wileńskiego we Wrocławiu, Łodzi, Szczecinie, Olsztynie i Warszawie. Środowiska te próbowały oficjalnie organizować na swoim terenie Kluby Żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Wileńskiego jako jednostki legalne w ramach jedynego Związku Kombatanckiego ZBoWiD, nie wszędzie to się udawało.

W tym samym czasie istniała już tzw. Rada Starszych, którą tworzyli żyjący oficerowie Komendy Okręgu i dowódcy Brygad i Oddziałów.

W roku 1990 został sądownie zarejestrowany Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej (ŚZŻAK), do którego czynne Środowiska Brygadowe i Koła Okręgowe wstąpiły gremialnie. Statut ŚZŻAK przewidywał podział jednostek na Koła zrzeszające żołnierzy Armii Krajowej mieszkających na obszarze działalności Koła bez względu na przynależność do Okręgów AK oraz Środowiska zrzeszające żołnierzy danej jednostki bojowej bez względu na miejsce bieżącego zamieszkania.

W roku 1992 Środowisko Wileńskie w Gdańsku zgłosiło swój akces do Okręgu Wileńskiego ŚZŻAK. Od tego czasu Okręg Wileński obejmował swoją działalnością  dwa Środowiska: Warszawskie i Gdańskie. Oba Środowiska działały samodzielnie wg uchwalonych programów przez swoje Walne Zgromadzenia i posiadanych środków finansowych.

Drugim Prezesem Okręgu Wileńskiego został , wybrany na Walnym Zebraniu Sprawozdawczo-Wyborczym kol. Lech Iwanowski „Lancet” żołnierz 3. Brygady „Szczerbca”.

Pierwszym Prezesem Okręgu Wileńskiego ŚZŻAK został kol. Ryszard Andrys-Jankowski „Orlik”.

Ryszard Andrys-Jankowski „Orlik”, „Jankowski”	Lech Iwanowski „Lancet”
Ludwik Świda „Błysk”	Henryk Szostakowski „Czekan”

Janusz Bohdanowicz „Czortek”

 

Trzecim Prezesem Zarządu Okręgu Wileńskiego ŚZŻAK został kol. Ludwik Świda „Błysk”, również żołnierz 3. Brygady. Funkcje tą pełnił  przez dwie kadencje. Jego podstawową działalnością w tym okresie było organizowanie trzech kolejnych spotkań historyków polskich i litewskimi dla uzgodnień  na podstawie materiałów źródłowych działalności Armii Krajowej na terytorium Polskiego Państwa Podziemnego na obszarze Województwa Wileńskiego do czasu podpisania Kontraktu zmieniającego granice Państwa Polskiego tzn. do 14 lutego 1946 roku.

Po rozwiązaniu w Gdańsku Komisji Historycznej Okręgu Wileńskiego, na zebraniu plenarnym Zarządu wybrano nową komisję Historyczną Okręgu Wileńskiego. Przewodniczącym został Jan Leszek Malinowski „Orland”. Podął się  kontynuowania wydawania periodyku Okręgu Wileńskiego pod zmienionym tytułem i wprowadzeniu informacji z bieżącej działalności Zarządu i podległych  Środowisk. Należność dla drukarni opłacać będzie Zarząd Okręgu.

Organizował remonty i odbudowywanie cmentarzy Żołnierzy Armii Krajowej przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa na terenie Wileńszczyzny. W tym okresie  odbudowano i wyremontowano następujące cmentarze: w Kolonii Wileńskiej, Kalwarii Wileńskiej, w Wilnie na Rossie, w Puszczy Rudnickiej żołnierzy „Komara”, w Wodzianach i Marcebolinie.

Czwartym Prezesem do dnia 28 kwietnia 2011 roku był kol. Henryk Szostakowski.

Piątym Prezesem Okręgu Wileńskiego 28 kwietnia 2011 roku został wybrany kol. Janusz Bohdanowicz „Czortek”  przez delegatów Środowisk Wileńskich w Gdańsku i Warszawie, jednocześnie pozostając prezesem Środowiska Wileńskiego w Warszawie.

Działalność Środowisk Okręgu Wileńskiego  przedstawiamy indywidualnie.

 

Pamiątkowy ryngraf dla członków Komendy Okręgu AK Wilno

 

Cmentarze żołnierzy Armii Krajowej na Wileńszczyźnie.

 

Największym odrestaurowanym cmentarzem poległych żołnierzy Armii Krajowej na Wileńszczyźnie jest cmentarz w Wilnie na Rossie, przy mauzoleum serca Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego.

Pozostałe w kolejności dat ich odbudowy:

- w Skorbucianach pod Wilnem – cmentarz 7. Brygady „Wilhelma”,

- w Mikuliszkach – obecnie Białoruś – cmentarz 3. Brygady „Szczerbca” i 6. Brygady    „Tońki”,

- w Koleśnikach – cmentarz 6. Brygady „Konara”,

- w Worzianach – obecnie Białoruś – cmentarz 5. Brygady „Łupaszki”,

- w Kalwarii Wileńskiej – cmentarz poległych w walkach o Wilno z 1. Brygady „Juranda”, 4. Brygady „Ronina”, 36. Brygady „Wujka”,

- w Kolonii Wileńskiej – cmentarz poległych w walkach o Wilno żołnierzy 3. Brygady  „Szczerbca”i II batalionu „Krysi”,

- pod Marcebolinem – obecnie Białoruś - cmentarz  żołnierzy 23. Brygady „Ostrogi”,

- Puszcza Rudnicka – miejsce pochówku – poległych żołnierzy Oddziału „Komara”,

- nad jeziorem Narocz– prawdopodobne miejsce egzekucji 80 żołnierzy Oddziału „Kmicica”

- Nowosady – obecnie Białoruś – cmentarz żołnierzy Oddziału „Edka”,

- Ławże koło Oszmiany – obecnie Białoruś – miejsce pochówku żołnierzy Oddziału W. Mikuća „Jarema”.

- Graużyszki – obecnie Białoruś – cmentarz żołnierzy 13. Brygady „Nietoperza” i 8. Brygady Tura”,

- Dubicze – cmentarz pochowanych po ekshumacji prochów żołnierzy 6. Brygady „Konara” i II batalionu 77 pp. AK „Krysi”,

- Ejszyszki – cmentarz pochowanych po ekshumacji prochów dowódcy II batalionu 77 pp. AK „Krysi” i jego żołnierzy.

- Glinciszki koło Podbrzezia - cmentarz 38 mieszkańców Glińczyszek zamordowanych przez policję Litewską z posterunku w Podbrzeziu w dniu 30 czerwca 1944r.

Na kilkunastu cmentarzach parafialnych na terenie obecnej  Litwy i Białorusi postawiono nowe jednolite krzyże z tabliczkami epitafijnymi.

 

Nagrania wideo z cmentarzy

Mauzoleum Marszałka i Cmentarz Żołnierski na Rossie
Uroczyste poświęcenie dnia 13.07.1993r. (fragment)

Uroczystości poświęcenia cmentarzy żołnierzy AK nad Naroczą i w Worzianach (fragment)

Relacje żołnierzy podkomendnych płk "Kotwicza"
Cmentarz w Surkontach Ostatnia walka oddziałów AK z NKWD

Poświęcenie odbudowanego cmentarza żołnierzy Armii Krajowej w kolonii Wileńskiej 10.07.1993r. (fragment)

Wyświęcenie odbudowanego cmentarza kwatery żołnierzy 7 brygady AK "Wilhelma" (fragment) Skorbuciany Litwa 14 lipca 1991r.

Uroczystości poświęcenia cmentarza 6-tej brygady "Konara" w Koleśnikach dnia 9 lipca 1993r. rejon Soleczniki Litwa (fragment)

Glinciszki koło Podbrzezia - cmentarz 38 mieszkańców Glińczyszek zamordowanych przez policję Litewską z posterunku w Podbrzeziu w dniu 30 czerwca 1944r.

 

Glinciszki

 

Zaczęło się w Glinciszkach koło Podbrzezia. Był to majątek Jeleńskich administrowany przymusowo przez Landbweirtschafungsgessellschaft Ostland (LO), w grupie majątków, której dyrektorem był Władysław Komar. Nad ranem 20 czerwca patrol 5 Brygady dowodzony przez Antoniego Rymszę „Maksa” urządził koło Glinciszek zasadzkę, w którą wpadł litewski patrol policyjny, tracąc 4 zabitych.

Kilka godzin później przybył z Podbrzezia oddział 258 batalionu litewskiego pod dowództwem por. Polekauskasa i dokonał krwawego odwetu, zabijając 10 Polaków za 1 Litwina. Zamordowano ogółem 38 osób, wśród których – oprócz mieszkańców miejscowych – znalazło się kilka przypadkowych osób. Masakrę opisał naoczny świadek, czternastoletni wówczas Henryk Konieczny, który wyszedł wcześniej z ogrodu, skąd – ukryty za krzakiem – obserwował przebieg masakry. Rozstrzeliwano partiami, nie szczędząc nikogo – dzieci, starców, kobiet. Zabito między innymi czworo małych dzieci od 3 do 5 lat i czworo ludzi starych, od 63 do 84 lat. Jedenastu mężczyzn sprowadzonych specjalnie przez policję musiał wykopać dół, do którego byle jak wrzucono ciała ofiar.

Wieść o zbrodni dotarła telefonicznie do Komara, który natychmiast wyruszył do Glinciszek samochodem służbowym w towarzystwie zastępcy kierownika LO – Niemca Hofmanna - i niemieckiego kierowcy. Po zorientowaniu się na miejscu o tragicznym wydarzeniu, Komar wyruszył w drogę powrotną do Wilna przez Podbrzezie. Tu doszło do nowej tragedii. Litwini zatrzymali samochód, wyciągnęli z niego Komara, a Niemcom kazali jechać dalej. Komar wyrwał się litewskim policjantom, lecz przy próbie ucieczki został zastrzelony.

Wśród Litwinów panowało podobno przekonanie, że zlikwidowali komendanta AK „Wilka”.

Wkrótce przybyli do Glinciszek niemieccy policjanci wraz z przedstawicielami LO. Po przeprowadzeniu dochodzenia ściągnęli z Podbrzezia Litwinów i kazali im dokonać ekshumacji  zwłok. Ekshumacje przeprowadzono, zwłoki włożono do trumien i pogrzebano nieopodal drogi do Podbrzezia. Władysław Komar za zgodą Gebietskommissara Wolffa został pochowany  przez rodzinę na Rossie.

Protokół ekshumacji sporządziła Irena Sławinska, pracowniczka kancelarii majątku Glinciszki. Była ona absolwentką wydziału humanistycznego USB i poza pracą w kancelarii prowadziła dla miejscowej młodzieży komplety tajnego nauczania. Odpis protokołu zachowała , dzięki czemu znana jest pełna lista ofiar potwornej zbrodni.

Na rozkaz naczelnika niemieckiego sztabu zwalczania partyzantów Musila aresztowano dowódcę oddziału litewskiego Polekauskasa, odpowiedzialnego za dokonanie masakry, i 33 żołnierzy. Stanęli oni przed sądem SS.

 

Longin Tomaszewski

 

Ryngraf 3 brygada w kościele w Koloni Wileńskiej.

7 brygady w kosciele w skorbucianach Ryngraf 7 brygady, będzie powieszony w kościele w Skorbucianach.

Ryngraf 6 Brygady, będzie powieszony w kościele w Koleśnikach.