Podział Okręgu Wileńskiego na Obwody (powiaty)

 

Zajęcie Wileńszczyzny przez wojska niemieckie i inny podział administracyjny, zatwierdzenie przez Komendę Główną na Komendanta Okręgu Wileńskiego, ppłk Aleksandra Krzyżanowskiego „Wilk”, rozpoczęło nowy rozdział działalności konspiracyjnej Związku Walki Zbrojnej Okręgu.

W połowie 1942 r. Komenda Główna  przemianowała dotychczasowy Związek Walki Zbrojnej na Armię Krajową odróżniając część sił zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego  od sił zbrojnych na zachodzie to jest jednostek walczących  pod ogólnym dowództwem aliantów.

Odtworzono Komendę Garnizonu miasta Wilna „Dwór”. Garnizon podzielono na cztery dzielnice. Zadaniem ich było przygotowanie, a następnie utworzenie Oddziałów wojskowych w sile Batalionu.

 

-   Komendantem Garnizonu został - mjr dypl. Antoni Olechnowicz „Pohorecki”.

-   Szefem sztabu kpt. Bolesław Wasilewski „Zosia”, który po przeniesieniu do sztabu Komendy Okręgu Nowogródzkiego miał pseudonim „Zoja”, „Bustromiak”.

-   Komendantem Dzielnicy „A” - kpt. Bolesław   Zagórny  „Jan”.

-   Komendantem Dzielnicy „B” - mjr Władysław Zarzycki „Rojan”.

-   Komendantem Dzielnicy „C” - mjr Tadeusz  Wąsowski „ Nowicki”.

-   Komendantem Dzielnicy „D” - kpt. Józef Grzesiak „Kmita”.

 

Komendantem powiatów województwa wileńskiego „Pole” zostaje - mjr inż. Czesław Dębicki „Jarema”. „Pole” zostaje podzielone na trzy rejony :

- Rejon I - obejmujący powiaty : wileńsko-trocki i  święciański, którego dowódcą został  mjr Stanisław  Marchewka „Lis”.

 

Kpt. Bolesław Zagórny „Jan”	Mjr Bolesław Zarzycki „Rojan”
Tadeusz Topór- Wąsowski „Nowicki”	Por. Adam Boryczka „Tońko” „Brona”

 

- Rejon II - obejmujący powiaty : brasławski, postawski i  głębocki,  którego dowódcą został ppor. Waldemar Żaba  „Bocian”, a następnie mjr    Stefan Świechowski „Sulima”.

- Rejon III - obejmujący powiaty: oszmiański, wilejski, mołodeczański, którego dowódcą został kpt.Stefan Zalewski  „Skiwski”.

Poza Garnizonem miejskim i rejonami do Okręgu Wileńskiego należał Podokręg Kowieński. Powstają Komendy Rejonów i Obwodów wraz z siatką wywiadu i łączności. Powołana zostaje Komenda Dywersji „Kedyw”, którego Dowódcą zostaje por. Adam Boryczka „Tońko”, „Brona”.

Ludność pochodzenia białoruskiego mieszkająca na Wileńszczyźnie w pełni zaakceptowała Związek Walki Zbrojnej i z nim współpracowała.

 

Okręgowa Delegatura Rządu

Po kilkukrotnych zmianach decyzji Głównego Delegata Rządu w Warszawie odnośnie kandydata na Okręgowego Delegata Rządu Okręgu Wileńskiego, na posiedzeniu Rady Wojewódzkiej pod przewodnictwem ppłk Aleksandra Krzyżanowskiego „Wesołowski”, „Dziemido”, „Wilk” w dniu 28 lutego 1942 r. wybrano przedstawiciela Stronnictwa Narodowego dr Zygmunta Fedorowicza  „Albin”, „Pani Maria”, „Józef”.

 

Wileńska Delegatura składała się z następujących komórek :

- I z-ca Delegata - Henryk Jackiewicz "Marian".

- II z-ca Delegata - Jerzy Dobrzański "Maciej".

- Biuro Delegata Rządu - kierowanego przez Władysława   Babickiego „Jerzy”, a następnie przez Witolda Pawlikowskiego „Rafał”.

- Sekretarz Delegata - Wacław Religioni „Marian”.

- Inspektorat Samorządowy - kierowany przez Wacława Iszorę „Wacławski”.

-Wydział Bezpieczeństwa - kierowany przez Witolda Świerzewskiego „Bartek”, a następnie Kazimierza    Protasewicza „Sokół”.

- Wydział Informacji i Prasy - kierownikiem był Władysław Babicki” „Jerzy”, poprzednio był kierownikiem Biura Delegata.

- Opieki Społecznej - kierowany przez Adama Galińskiego „Adam”, „Pan P”, następnie przez ks. Aleksandra  Lachowicza „Leszczyna”.

- Wydział Zdrowia - kierowany przez dr Feliksa Kasperowicza  „Szczęsny”, „Pan N”, następnie dr Witolda Brynka.

- Wydział Oświaty - kierowany przez Jana Bobkę, a jego zastępcą  został Stanisław Starościak.

-  Wydział Przemysłu i Handlu - kierowany przez inż. Władysława Hajdukiewisza.

-  Wydział Rolnictwa - kierowany przez Ludwika Chomińskiego.

- Wydział Sprawiedliwości -  kierowany przez Władysława Dmochowskiego.

-  Wydział Finansowy - kierowany przez Wacława Maurycego  Gajewskiego.

 

Kierownictwo Walki Cywilnej - występowało jako gremium Stronnictw Politycznych: Jerzy Dobrzański „Pan S” z ramienia PPS-WRN,       Henryk Jackiewicz „Pan L” z ramienia SL,  Edmund Greczanik „Pan D” z ramienia SD, Feliks Kasperowicz  „Pan N” z ramienia SN,  NN  „Pan R” z ramienia ONR,   Adam Galiński „Pan P” z ramienia  piłsudczyków.

 

Ponadto przy Delegacie Rządu działał :

-  Sąd Karny Specjalny - przewodniczącym był  Jan Radwański „Zygmunt”, „Rawicz”, „Barnaba”.

-  Łączność zewnętrzna - kurierska, radiowa, szyfrowa  były prowadzone przez zespoły ludzi każdorazowo  dobieranych.

-  Komórka Legalizacji  - prowadzona przez Wacława Podbereskiego  „Szary”, kurier Delegatury Rządu do Delegata Rządu na Kraj w Warszawie.

 

Zygmunt Fedorowicz "Albin", "Pani Maria", "Józef"	Henryk Jackiewicz „Marian”
Władysław Babicki „Jerzy”	Witold Pawlikowski „Rafał”
Wacław Iszora „Wacławski”	Adam Galiński „Pan P”
Wacław Podbereski „Szary”

Komenda Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej.

Ppłk Aleksander Krzyżanowski „Andrzej Wesołowski”, „Smętek”, „Dziemido”, „Wilk” Drugi Komendant Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej Okręgu Wileńskiego.

 

Mjr Aleksander Krzyżanowski w listopadzie 1939 r. został skierowany przez gen. Karaszewicza-Tokarzewskiego do Wilna dokąd dotarł w lutym 1940 r. i objął stanowisko kwatermistrza Komendy Okręgu. W kwietniu 1940 r. został zastępcą Komendanta Sulika i jednocześnie szefem sztabu Komendy. Awansowany na stopień podpułkownika 22.01.1941 r. Po aresztowaniu ppłk Nikodema Sulika przejął obowiązki Komendanta Okręgu.  W czasie pełnienia stanowiska Komendanta Okręgu podejmował kilkakrotnie próby uzgodnienia współdziałania Armii Krajowej z partyzantką sowiecką - bez powodzenia. Po zakończeniu walk o Wilno ppłk Krzyżanowski ujawnił się za zgodą Komendy Głównej jako generał Kulczycki i podjął rozmowy z dowództwem 3. Frontu Białoruskiego Czerwonej Armii. Aresztowany przez NKWD przebywał w więzieniach w Wilnie i w ZSRR. 28.09.1944 został awansowany na stopień pułkownika. Zwolniony w listopadzie 1947 r. i powrócił do Kraju. Aresztowany przez UB 02.07.1948 osadzony w więzieniu w Warszawie, gdzie 29.09.1951 r. zmarł. Awansowany pośmiertnie na stopień generała brygady.

W lutym 1942 r.  Związek Walki Zbrojnej, zostaje przemianowany na Armię Krajową. W połowie 1942 roku Komenda Główna Armii Krajowej w Warszawie, deleguje do Wilna mjr Lubosława Krzeszowskiego "Ludwik", który obejmuje stanowisko Szefa Sztabu Komendy Okręgu. Objęcie stanowiska przez "Ludwika" spowodowało reorganizację Okręgu. Podzielony on został na cztery Inspektoraty Rejonowe, które dzieliły się na Obwody terytorialnie obejmujące poszczególne powiaty. W każdym Obwodzie utworzony zostaje Ośrodek Dywersyjny lub Dywersyjno-Partyzancki. Brak jest danych źródłowych, określających jakie zadania miały i w jakiej zależności były one w stosunku do siebie i Komend Inspektoratów Rejonowych. Wiadome jest, że Ośrodki Dywersyjno - Partyzanckie były podwaliną dla kadry i szkieletem mających powstać Oddziałów Partyzanckich.

W początkach roku 1944 następuje ponowna reorganizacja Okręgu. Powstały Inspektoraty. Podlegały im działające lub powoływane na ich terenie Oddziały Partyzanckie, które następnie otrzymały nazwy Brygad Partyzanckich Armii Krajowej z numerem., a z czasem samorzutnie przyjęły nazwy od pseudonimów swoich komendantów.

 

Obsada personalna Komendy Okręgu Wileńskiego była następująca:

- Komendant Okręgu - ppłk Aleksander Krzyżanowski "Wilk".

- Zastępca Komendanta i Szefem Sztabu - ppłk Lubosław  Krzeszowski "Ludwik".

- Dowódca Oddziału I-go Ogólno-Organizacyjnego i Odtwarzania  Wojska Polskiego - ppłk Julian Kulikowski "Witold Drohomirski".

- Dowódca Oddziału II-go Wywiadu Operacyjnego -  kpt. Stawiej "Otto".

- Kontrwywiad - Mirosław Głębocki "Cecylia".

- Dowódca Oddziału III-go Operacyjno Szkoleniowego - cc mjr Teodor Cetys "Sław",  "Wiking".

- Dowódca Oddziału IV-go Kwatermistrzostwo i Służby Logistyczne  - mjr dypl. Kazimierz Heilman "Tomasz".

-  Dowódca Oddziału V-go Łączność Operacyjna - kpt. Stefan Czernik "Orwat".

-  Łączność z konspiracją -  Zofia Dąb-Biernacka  "Jagienka".

-  Łączność z Inspektoratami i Brygadami - Barbara  Skarżanka "Ewa".

-  Łączność wewnętrzna  Sztabu Okręgu - Aniela Dziewulska   "Krystyna".

-  Dowódca Oddziału VI-go Biuro Informacji i Prasy  -  Antoni Kokociński "Juliusz".

-  Dowódca Oddziału VII-go Legalizacja - Michał Warakomski   "Piotr". Inspektoraty :

-  Dowódcą Inspektoratu "A" obejmującego miasto Wilno i  powiat wileńsko- trocki - mjr dypl. Antoni Olechnowicz "Pohorecki” z dwoma podinspektorami: północny

-kpt. Emanuel Prokesche "Emka", południowy - kpt. Jerzy Bronikowski "Dzik", „Czarny Jan”.

-   Oraz garnizon miasta Wilna  - mjr Leon Koplewski  „Bezmian" "Skarbek".

-  Szef Sztabu Inspektoratu    - mjr Aleksander Wasilewski   "Olesiński".

 

Mjr Lubosław Krzeszowski „Ludwik”	Mjr dypl. Teodor Cetys „Sław”
Zofia Dąb-Biernacka „Jagienka”	Barbara Skarżanka „Ewa”
Aniela Dziewulska „Krystyna”	Michał Warakomski „Piotr”
Mjr dypl. Mieczysław Potocki „Węgielny”	Kpt. Jerzy Bronikowski „Czarny Jan”

 

 

- Dowódcą Inspektoratu "BC" obejmującego  powiaty święciański, brasławski i dziśnieński - mjr dypl.  Mieczysław Potocki  "Kamień", "Węgielny" .

- Szef sztabu - por. Jan Drozdowicz "Gerwazy".

- Dowódcą Inspektoratu "F" obejmującego powiaty: oszmiański, wilejski,  mołodecki - mjr inż. Czesław  Dębicki "Jarema".

- Szef Sztabu - kpt. Michał Kwakszys "Kowal". W kwietniu 1944 r. na skutek zbliżającego się terminu "Operacji Burza" , Komenda Okręgu przeprowadziła następną reorganizację. Powołano na terenach Inspektoratów „A", "BC" i "F" zgrupowania Oddziałów Partyzanckich. Na czele Zgrupowań stanęli komendanci Inspektoratów, a sztaby Inspektoratów stały się sztabami Zgrupowań. W ten sposób w poszczególnych Zgrupowań znalazły się :

 

I  Zgrupowanie  

-  2. Brygada por. "Kaziuka",

-  3. Brygada por. "Szczerbca"

-  5. Brygada por. Łupaszki"

-  7. Brygada por. "Wilhelma"

-  Oddział Partyzancki por. „Gozdawy”

-  Oddział Rozpoznawczy Dowództwa  Zgrupowania por. "Groma"

 

II  Zgrupowanie

-   1. Brygada por. "Juranda"

-   4.  Brygada por. "Ronina"

- 23. Brygada por. Światołdycza"

- 24. Brygada por. "Wawrzeckiego"

- 36. Brygada por "Wujka"

- Oddział "Kedywu" por. "Frycza"

- Oddział Rozpoznawczy Dowództwa Zgrupowania por. "Ptasznika"

 

III Zgrupowanie

-  8. Brygada  por. "Tura"

-  9. Brygada, chor. "Małego"

- 12. Brygada por. "Cerbera"

- 13. Brygada por. Nietoperza"

- Oddział Osłony Dowództwa Zgrupowania por. "Gracza"

 

Poza Zgrupowaniami Partyzanckimi działały  6. Brygada mjr "Konara" i Oddział Rozpoznawczy Komendanta Okręgu por. „Groma” oraz  Garnizon miasta Wilna.

 

Jednocześnie z powołaniem Zgrupowań,  nastąpił podział sztabów na:

-  Szef Sztabu Powstania wewnątrz miasta Wilna  - ppłk  Lubosław Krzeszowski "Ludwik", oraz sztab Oddziałów w polu.

-  Szef Sztabu - mjr dypl. Teodor Cetys "Sław".

-  Dowódca Oddziału I Organizacyjno-Szkoleniowego - kpt. Zbigniew  Brodzikowski "Rańcza".

-  Dowódca Oddziału II Wywiad Operacyjny- popr.  Bolesław Nowak "Majewski".

-  Dowódca Oddziału III Operacyjnego  -  ppłk Zygmunt  Izydor Blumski "Strycharski".

-  Dowódca Oddziału IV Kwatermistrzostwo -  mjr Kazimierz Radzikowski "Robur".

-  Dowódca Oddziału V Łączności Operacyjnej - kpt. Stefan  Czernik "Orwat".

- Dowódca Oddziału VI Biuro Informacji i Propagandy -  ppor. Leon Lech Bejnar "Nowina" /Paweł Jasienica/.

 

Oba sztaby rozpoczęły przygotowania do Operacji "Ostra Brama" mającej za zadanie opanowanie miasta Wilna i jego najbliższych okolic w czasie odstępowania wojsk niemieckich, a zajęciem tych terenów przez wojska sowieckie. Operacja ta miała się odbyć z udziałem połączonych sił zbrojnych Armii Krajowej obu Okręgów Wileńskiego i Nowogródzkiego pod wspólnym dowództwem ppłk Aleksandra Krzyżanowskiego "Wilk".

Dowództwo II Frontu Białoruskiego wojsk sowieckich  kierowane przez marszałka Iwana Czerniahowskiego, przy ścisłej współpracy z zastępcą Ministra Spraw Wewnętrznych /NKWD/  Berii, generałem NKWD Iwanem Sierowem, realizując wcześniejsze uchwały Biura Politycznego ZSRR dotyczące zniszczenia fizycznego Armii Krajowej na terenach zajmowanych przez Związek Sowiecki przysłały swoich oficerów łącznikowych, celem ustalenia zasad prowadzenia wspólnych działań zbrojnych przeciwko Niemcom. Jak się później okazało nie byli to oficerowie liniowi wojsk frontowych, ale specjalnie przeszkoleni wyżsi oficerowie NKWD, mający za zadanie rozpoznanie sił Oddziałów Armii Krajowej, ich miejsca postoju, uzbrojenie, nastroje polityczne itd.

Oficjalnie podawano, że Armia Krajowa Okręgów Wileńskiego i Nowogródzkiego będzie przemianowana na 19 Dywizję Wojsk Sprzymierzonych, podlegając politycznie Rządowi Polskiemu na Emigracji, natomiast taktycznie Dowództwu wojsk sowieckich. Wszystkie te deklaracje i działania  zostały przez Komendę Okręgu przyjęte jako wiarygodne, a okazały się ogromnym kłamstwem. Efekty tych działań w rozdziale "Rozbrojenie i aresztowanie".

 

Legalizacja

W końcu 1939 roku wynikła bardzo pilna potrzeba utworzenia przy sztabie Okręgu Wileńskiego SZP komórki legalizacyjnej. Zadaniem jej byłoby wykonywanie dokumentów, którymi mogliby się posługiwać ludzie związani z konspiracją, oficerowie pragnący wstąpić do Wojska Polskiego we Francji po przez Litwę, Szwecję oraz tak zwani uchodźcy , których w Wilnie było około 30 tysięcy.

Ówczesne władze tak sowieckie jak i następnie litewskie żądały od ludzi znajdujących się w Wilnie , dokumentów uzasadniających ich pobyt na tych terenach.

Otrzymano z likwidujących się polskich urzędów państwowych i samorządowych sporo czystych blankietów na dowody osobiste, zaświadczeń pracy, metryk urodzenia i tym podobnych.

Na polecenie członka Sztabu Okręgu księdza Kazimierza Kucharskiego "Szymon" jego zaufany współpracownik Stanisław Kiałka "Bolesław" „Drzewica", "Jelonek" "Szarotka" otrzymał polecenie organizacji takiej komórki.

Jednocześnie z poleceniem podał adres doc. Wydziału Sztuk Pięknych USB Jerzego Hoppena , który przyjął propozycję i włączył do tej pracy grafika Edwarda Kuczyńskiego "Kalina". Skład ten uzupełnił jako pracownik biurowy i fotograf ks. Stefan Dzierżek jezuita. Z poręczenia doc. Hopppena zgodziła się współpracować z Komórką Legalizacyjną firma cynkograficzna Zaniewskiego przy ul. Wielkiej.

Trudności przy składaniu  zleceń w firmie Zaniewskich, zmusiły doc. Hoppena do nawiązania współpracy ze studentem Wydziału Sztuk Pięknych USB metaloplastyki Michała Warakomskiego "Piotr", "Jacek" jako kierownika cynkografii na potrzeby Legalizacji. Po ustąpieniu doc. Hoppena ze względów zdrowotnych z tej pracy, w grudniu 1939 roku,  jego miejsce zajął  Romuald  Warakomski "Hilary" jako grafik. Dział chemicznego "prania" zwłaszcza litewskich paszportów prowadziła studentka chemii USB Irena Butkiewiczówna "Irka Lwowska", "Renata".

Legalizacja w okresie od grudnia 1939 do maja 1940 r. wypuściła około 3.000 różnych dokumentów.

W marcu 1940 r. do pracy w Legalizacji przystąpiły siostry Józefa i Maria Rymkiewiczówne.

W okresie od listopada 1940 r. do grudnia 1941 Legalizacja posiadała pracownie : graficzną, fotograficzną, cynkografię, warsztat wulkanizacyjny pieczęci i drukarnię.

W tym okresie Legalizacją  kierował - Stanisław Kiałka "Ślęczek", "Bolesław"

"Kuźnią" obejmująca: cynkografię, warsztat wulkanizacyjny, drukarnię - Michał Warakomski "Piotr", "Jacek".

Doradcą technicznym był - doc. Jerzy Hoppen .

I grafikiem - Edward Kuczyński "Kalina".

II grafikiem - Romuald Warakomski "Jerzy", "Hilary".

Pracownicy Biurowi – Józefa Rymkiewicz „Ziuta” i Maria Rymkiewicz „Jaśmin”.

Pracownia chemiczna - Irena Butkiewiczówna "Renata", "Irka Lwowska".

 

Bardzo trudne warunki lokalowe Legalizacji oraz konieczność zmiany fotografa nastąpiła po przeprowadzeniu się komórki do mieszkania Stanisława Turskiego "Roman" fotografa i chemika.

Wobec konieczności zlikwidowania skrzynki kontaktowej przyjmującej zamówienia na nowe dokumenty i przekazywania gotowych dokumentów, założono nową w mieszkaniu państwa Kafarskich przy ul. Dominikańskiej 2.

Jednocześnie jako łączniczki Legalizacji z Komendą Okręgu zostały zaprzysiężone Józefa Kafarska "Wrzos" i Stanisława Kafarska "Hańcza". Ta skrzynka kontaktowa działała aż do stycznia 1945r.

Nawał pracy i czasowe odejście z Legalizacji Stanisława Kiałki nastąpiły zmiany organizacyjne i w roku 1942  skład osobowy przedstawiał się następująco:

„Kuźnia”:

- Kierownik placówki oraz warsztat wulkanizacyjny I dział druków - Michał Warakomski "Piotr".

- Grafika - Romuald Warakomski "Hilary".

- Fotografia - Stanisław Turski "Roman".

- Cynkografia - Stanisław Weber "Bohdan".

- Dział propagandy - Eudokia Bobaryko, Anna Bobaryko.

- Łączność - Irena Barszczewska "Lolka". „Gospoda”:

- Kierownik placówki - Halina Turska "Aldona".

- Zespół biurowy - 3 osoby o nie ustalonych personaliach.

- Łączność - Halina Gierżunówna "Hanka", Józefa Rymkiewicz „Ziuta", Maria Rymkiewicz "Jaśmin" i Janina Doboszyńska.

Od roku 1941 do 1943 Legalizacja posiadała pracownię przy ul. Zygmuntowskiej, w której wykończano opracowane dokumenty przed doręczeniem Komendzie Okręgu.

W pierwszej połowie 1942 roku, nastąpiły aresztowania w komórkach podległych Komendzie Okręgu, a także zostali aresztowani z Legalizacji: Maria Tomkiewicz "Grażyna", Józefa Rynkiewicz "Ziuta" , Kowalska o nie ustalonym imieniu "Maria". Po bardzo ciężkim śledztwie i torturach zastosowanych przez będących w służbie niemieckiego Gestapa Litwinów,  zostały zamordowane w Ponarach pod  Wilnem nie wydając nikogo.

Stanisław Kiałka „Bolesław”, „Jelonek”

Prof. Jerzy Hoppen

 

 

W grudniu 1941 r. Romuald Warakomski "Hilary" stanowisko swoje przekazuje Halinie Turskiej "Aldona" docentowi filologii USB. Pracowali w niej starszy asystent filologii, asystentka przy tej katedrze oraz młody mężczyzna używający pseudonimu "Gucio", nazwisk ich nie dało się ustalić.

Łączność prowadziły:  Józefa Rymkiewicz "Ziuta", Maria Rymkiewicz "Jaśmin", Janina Doboszyńska.

Ks. Stefan Dzierżek	Romuald Warakomski „Micha”
Stanisław Turski „Roman”	Józefa Kafarska „Wrzos”
Stanisława Kafarska „Hańcza”	Zdzisław Pleskaczewski „Zbyszek”

 

 

Po aresztowaniu "Aldony" komórkę legalizacji przejęła Maria Sadowska "Wiesława", absolwentka Wydziału Sztuk Pięknych USB.

Następna zmiana miejsca pracy tego działu Legalizacji do mieszkania państwa Mahrburgów wzbogaciło personel o trzy kobiety matkę i dwie córki. Anna miała pseudonim "Hanka". Jesienią 1943 r. dział fotografii przejął Zdzisław Pleskaczewski "Zbyszek". Sekcja łączności składała się z Stanisławy Smoter "Zośka", Jadwigi Dulównej "Jadzia" i Ireny Barszczewskiej "Lolka".

Komórka legalizacyjna Okręgu Wileńskiego SZP, ZWZ, a następnie Armii Krajowej pracowała w zasadzie przez cały czas poszczególnych okupacji. Wykonała przeszło 35.000 różnych dokumentów koniecznych dla ludzi, którzy dzięki nim mogli działać w konspiracji, utrzymywać łączność kurierską tak z Warszawą jak i całą Europą. Była to praca bardzo ważna, bardzo niebezpieczna, a aresztowania w zasadzie kończyły się śmiercią po bardzo ciężkich śledztwach połączonych z torturami. Ludzie wymienieni w tym opracowaniu z poczucia patriotyzmu, bezinteresownie spełniali swój patriotyczny obowiązek wiedząc, że żadna nagroda nigdy ich nie spotka.  Działaniem swoim zasłużyli na pamięć potomnych.

 

Tajne nauczanie

Strajki młodzieży gimnazjalnej i związane z tym zaprzestanie nauki przez część uczniów oraz zamknięcie Uniwersytetu Stefana Batorego było powodem rozpoczęcia prowadzenia konspiracyjnego nauczania.

Powołana w Wilnie Komenda Okręgu Służby Zwycięstwa Polski zgodnie z przyjętą strukturą organizacyjną miała tak zwany pion cywilny, którego jeden z departamentów miał się zajmować sprawami oświaty w zaistniałych warunkach.

Rozwiązanie tej organizacji przez Rząd na Emigracji i przemianowanie jego na Związek Walki Zbrojnej odmieniło sytuację, ponieważ Związek ten nie miał w swoich strukturach organizacyjnych spraw cywilnych.

Powstała konieczność zorganizowania nauczania młodzieży tego potrzebującej w warunkach konspiracyjnych. W zasadzie poszczególni nauczyciele tak gimnazjalni jak i profesorowie uniwersyteccy zaczęli skupiać młodzież pragnącą uczyć się dalej. Fenomenem tej działalności była jej masowość. Młodzież podejmując naukę na tak zwanych kompletach traktowała to jako działalność niepodległościową, przeciwstawiając się w ten sposób okupantom. Nauczyciele, kompletując zespół uczniów również musieli spełniać warunki konspiracji tak w doborze uczniów jak i warunków nauczania.

Pierwszymi organizatorami i koordynatorami tego działania w zakresie gimnazjum byli : prof. Uniwersytetu Stefana Batorego  Stanisław Hiller, Janina Bohdanowiczówna, dyrektorka gimnazjum im. Czartoryskiego  i ks. Henryk Hlebowicz.

Powstała Tajna Organizacja Nauczycielska kierowana przez Stanisława Zdybka. W tym okresie w kierownictwie organizacji działał późniejszy Okręgowy Delegat Rządu Zygmunt Fedorowicz.  Łącznikiem "Tajnego Nauczania" w Wilnie do kontaktów z Warszawą był Stanisław Lisowski były przewodniczący Oddziału Związku Nauczycielstwa Polskiego.

Organizacją tajnego nauczania na poziomie uniwersyteckim zajmował się :

- prof. Stanisław Hiller, prodziekan zamkniętego przez okupantów Uniwersytetu Stefana Batorego.

Na początku 1942 roku kierownikiem tajnego nauczania powszechnego i gimnazjalnego został  Jan Bobko, były naczelnik Wydziału Szkolnictwa Średniego w Kuratorium. Po powołaniu urzędu Delegata Rządu Okręgu Wileńskiego, Jan Bobko został kierownikiem Wydziału Oświaty w Delegaturze, następcą jego został Stanisław Starościak, były inspektor szkolny. Prof. Stanisław Hiller poświęcił się wykładom na Tajnym Wydziale Lekarskim. Po ustąpieniu Jana Bobko ze stanowiska kierownika Wydziału Oświaty w Okręgowej Delegaturze Rządu, miejsce to objął były dyrektor gimnazjum  im. Zygmunta Augusta Jan Żelski.

Dla usprawnienia działań w zakresie tajnego nauczania, miasto Wilno zostało podzielone na trzy ośrodki na poziomie szkół średnich.

- Ośrodek zwany uniwersyteckim, ponieważ wykładowcami byli również

nauczyciele uniwersyteccy. Kierował nim prof. Władysław Dziewulski i Ananiasz Rojecki, prowadzący średnio 40 kompletów.

- Ośrodek prowadzony przez Janinę Bohdanowiczównę.

- Ośrodek kierowany przez Jana Żelskiego.

Ośrodki miały oddzielnych kierowników odpowiedzialnych za nauczanie podstawowe. Między innymi  byli to Apolonia Makarewiczowa i Stanisław Zdybek.

O zakresie tajnego nauczania  świadczy ilość uzyskanych świadectw maturalnych w latach :

 

1940/1941                         - 10 osób

1942/1943                         - 25 osób

1943/1944                         - 18 osób

1944/1945                         - 9 osób.

 

Wszyscy oni uzyskali matury eksternistyczne. Są to dane tylko z "Ośrodka Uniwersyteckiego" kierowanego przez prof. Władysława Dziewulskiego. Przez cały okres trwania tajnego nauczanie na poziomie uniwersyteckim rektorem Tajnego Uniwersytetu Stefana Batorego był prof. Stefan Ehrenkreutz.

Dziekanem Tajnego Wydziału Lekarskiego był prof. Michał Reicher "Sosna", który w drugiej połowie 1941 musiał opuścić Wilno. Stanowisko dziekana objął prof. Stanisław Legeżyński, równolegle na tym Wydziale prowadzone były studia farmaceutyczne, którymi kierował prof. Jan Muszyński. Wykładali tam farmację mgr Henryk Zajączkowski, późniejszy Szef Farmacji Okręgu Wileńskiego, dr med. Wiktor Dunin-Horkiewicz "Kamil", dr med. Feliks Olesiński , dr. med. Stefan Cierpiński "Korwin". Na konspiracyjnym Wydziale lekarskim studiowało w okresie okupacji ponad 200 osób.

Dziekanem Wydziału Humanistycznego był prof. Jan Oko, zastępcą prof. Tadeusz Czeżowski, natomiast wykłady prowadzili profesorowie :

-  Ludwik Chmaj - pedagogika,

- Tadeusz Czeżowski - filozofia.

- Konrad Górski - filologia polska,

- Jan Oko i Stefan Srebrny - filologię klasyczną,

- Janusz Iwaszkiewicz i Henryk Łowmiański  -  historię,

- Olgierd Chomiński - filologię słowiańską,

- mgr Gustaw Foss - filologię niemiecką.

Prof. Stanisław Hiller	Janina Bohdanowiczówna
Jan Żelski	Prof. Michał Reicher
Prof. Władysław Dziewulski	Prof. Stefan Ehrenkreutz

 

 

Wydział Teologiczny kontynuował nauczanie w ramach Seminarium Duchownego do 3 marca 1942 roku, kiedy to wszyscy wykładowcy zostali aresztowani przez Niemców.

Na wydziale Prawa i Nauk Społecznych wykłady systematycznie prowadzili profesorowie : Stefan Ehrenkreutz, Iwo Jaworski, Kazimierz Petrusewicz, Bronisław Wróblewski, docent Witold Świda i ks. Bronisław Żongołłowicz.

Na Wydziale Matematyczno - Przyrodniczym wykładali profesorowie :

Jan Pruffer - zoologię,

Władysław Dziewulski - astronomię,

Szczepan Szczeniowski - fizykę teoretyczną,

Julian Rudnicki - matematykę,

Edward Pasendorfer - geologię,

Edward Bekier - chemię fizyczną

Leon Jasmanowicz - matematykę,

Irena Kardymowiczowa - krystalografię i mineralogię,

Stefan Kownas - botanikę,

Eugeniusz Michalski - chemię,

Henryk Nireodniczański - fizykę doświadczalną i teoretyczną.

Ze studentami Wydziału Sztuk Pięknych pracowali profesorowie : Bronisław Jamont, Tymon Niesiołowski i Stefan Narębski.

Dzięki poświęceniu i pomimo zagrożenia aresztowaniem Tajne Nauczanie na poziomie Uniwersyteckim i szkolnictwa gimnazjalnego, Polacy mieszkający na Wileńszczyźnie posiadali kadrę ludzi wykształconych,  zasilając kadrę naukową w szkołach i uczelniach polskich po opuszczeniu Wilna.

 

Służby sanitarne

Sytuacja jaka wytworzyła się w Wilnie po 17 września 1939 r. spowodowała konieczność zorganizowania opieki medycznej nad ludźmi, którzy znaleźli się na tamtym terenie pozbawieni środków do życia, a w przypadku zachorowania opieki lekarskiej. Organizacje społeczne bardzo skutecznie,  zajęły się tym problemem.

 

Pierwszymi świadczącymi na szerszą skalę   opiekę lekarską byli:

Dr Maria Pietrusewiczowa

Prof. dr Kazimierz Pelczar

Dr Jerzy Dobrzański

Dr Stanisław Markiewicz "Plus"

 

Zorganizowana służba sanitarna pod nazwą Szefostwo Sanitarne Okręgu Wileńskiego, jako samodzielny pion organizacyjny  Oddziału IV  Sztabu Kwatermistrzostwa.

-  Pierwszym szefem sanitarnym  został - dr Adam Galiński  "Adam", "Pan P",

-  Zastępcami - dr Stefan Borkowski, dr Wiktor Dunin- Horkawicz "Kamil",  dr Stanisław Markiewicz "Pius",

-  Szefem farmacji i zaopatrzenia w leki - mgr farm. Henryk Zajączkowski. 

W tym składzie zespół ten pracował od wiosny 1943 roku do wiosny 1943 roku.

Jako naczelne zadania dla służb sanitarnych  ustalono:

- organizowanie służby sanitarnej w Wilnie i w terenie,

- zapewnienie jej obsady personalnej i zaopatrywanie  w środki medyczne,

- organizowanie szkolenia  sanitarnego dla przygotowania średniego personelu,

- opracowanie planu mobilizacyjnego w zakresie osobowym i materiałowym na wypadek powstania,

- współpraca z Wydziałem Zdrowia Okręgowej Delegatury Rządu.

 

Właściwą opiekę lekarską, tego potrzebującym konspiratorom zapewniali  wyznaczeni przez Komendę Okręgu Komendanci poszczególnych szpitali.  Dyrektorami szpitali byli Niemcy, a Komendantami :

Szpitala Św. Jakuba - dr Feliks Oleński,

Szpitala kolejowy na Wilczej Łapie - dr Jan Janowicz,

Szpitala  Czerwonego Krzyża na ul. Bogusławskiej - dr  Zdzisław Kieturak,

Szpitala Neurologicznego przy ul. Witoldowej - doc. dr Janina Murynowicz,

Szpitala Zakaźnego na Zwierzyńcu - dr Zofia  Wasilewska- Świdowa,

Lecznicy Ocznej Św. Józefa - dr Józef Kucharski,

Szpitala dla jeńców wojennych - dr Władysław Żemojtel  "Znachor", "Biały Jan".

 

 

Szpital na Antokolu prowadził specjalistyczne szkolenia lekarzy w zakresie chirurgii, dla lekarzy brygadowych. Szkoleniem tym kierował prof.,  dr Kornel Michejda, przy cichej zgodzie niemieckiego dyrektora  dr Reichelta.

Tak zorganizowana służba sanitarna w szpitalach miejskich spełniała swoje zadania  tym bardziej, że prawie cały personel pomocniczy stanowili Polacy w większości zaprzysiężeni żołnierze ZWZ- AK.

W 1943 roku powołano służby sanitarne dla poszczególnych Inspektoratów.

- Szefem sanitarnym Inspektoratu "A" został - dr Stefan Cierpiński "Korwin",

- Szefem sanitarnym Inspektoratu  "BC" został - dr  Wilhelm Berecki,

- Szefem sanitarnym Inspektoratu "F" został - dr Maciej Brzozowski "Mietek", a po nim - dr Michał Holak "Bonifacy",

- Szefem sanitarnym Podokręgu Kowieńskiego - dr Adam Dowgird "Dominik".

 

Do poszczególnych Brygad i Oddziałów Partyzanckich skierowywano lekarzy lub wyróżniających się wiadomościami studentów ostatnich lat studiów na Wydziale Lekarskim. Skierowani zostali do :

1. Brygady "Juranda" - dr Jan Rymian "Pean",

2. Brygady "Kaziuka" - dr Bogdan Kopeć,

3. Brygady "Szczerbca" - dr Lech Iwanowski "Lancet",

5. Brygady "Łupaszki" - dr Konstanty Pukjaniec "Strumyk",

7. Brygady "Wilhelma" - dr Zygmunt Jastrzębski,

8. Brygady "Tura" - dr Anatoliusz Balc "Ponury",

9. Brygady "Małego" - dr Zbroisław Haczkowski,

13. Brygady "Nietoperza" - dr Stanisław Żebrowski "Lancet I",

24. Brygady "Wawrzeckiego" - dr Egeniusz Waszczuk, natomiast studenci do

4. Brygady "Ronina" - Jan Mańkowski "Medyk",

6. Brygady "Konara" - Stefan Jakowicz  "Deschamps",

12. Brygady "Cerbera" - Zbigniew Szacki "Trus",

23. Brygady "Ostrogi" Światołdycza" - Bohdan  Buchowski,

36. Brygady "Wujka" - Michał Żołnierowicz.

 

Wiosną 1944 roku utworzono Szefostwo Sanitarnej Służby Polowej kierowaną przez prof. dr Michała Reichera "Sosna", któremu podlegali:

-         Szef sanitarny I Zgrupowania "Pohoreckiego" - dr Stefan Cierpiński  "Korwin",

-         Szef sanitarny II Zgrupowania "Węgielnego" - dr Tadeusz Ginko „Jan”,

-         Szef III Zgrupowania "Jaremy" - dr Mieczysław Pimpicki  "Orzeł".

 

Sytuacja na foncie walk sowiecko - niemieckich wiosną 1944 roku  wymagała przyśpieszenia przygotowań do czynnego uczestniczenia w Operacji "Burza" to jest wyzwalania przez Armię Krajową ziem   położonych w granicach Państwa Polskiego, przed wkroczeniem wojsk sowieckich.

 

Na potrzeby poszczególnych Zgrupowań Oddziałów Partyzanckich utworzono szpitale polowe.

I   Zgrupowanie "Pohoreckiego" utworzyło szpital w Onżadowie koło Taboryszek oraz w Sorok Tatarach.

II  Zgrupowanie "Węgielnego" utworzyło szpital w Prużanach nad Wilią oraz w Kalinie koło Rzeszy.

III Zgrupowanie  utworzyło szpitale w leśniczówce koło Wielkich Wojsznaryszek i w  Antoniszkach.

 

Przy Zgrupowaniach działały również Czołówki Sanitarne noszące numer danego Zgrupowania.

- Dla I Zgrupowania utworzona na bazie szpitala w Onżadowie kierowana przez dr Stefana Cierpińskiego "Korwin", natomiast chirurgiem w niej był dr Michał Juszczynski.

- Czołówką II zgrupowana  kierował dr Tadeusz Ginko, została ona utworzona na bazie szpitala w Prużanach.

- Czołówką III Zgrupowania utworzoną na bazie szpitala polowego w Antoniszkach, kierował  dr Tadeusza Wiszniewskiego "Hel".

- Przy Komendzie Okręgu powstała Czołówka Sanitarna „K” z komendantem dr Władysławem Żemojtelem.

 

Konspiracyjna służba sanitarna Okręgu Wileńskiego była jedną z najlepiej zorganizowanych i najsprawniej działających służb pionu kwatermistrzowskiego. Pracujący w jej strukturach lekarze, felczerzy, pielęgniarki, sanitariusze, farmaceuci dobrze wypełnili swój ludzki, zawodowy i żołnierski obowiązek.

 

Sowieckie represje

Przekroczenie przez wojska sowieckie granic Państwa Polskiego w dniu 17 września  1939 r. bez wypowiedzenia zawartego paktu o nieagresji i bez wypowiedzenia wojny był pierwszym sygnałem realizacji doktryny bolszewickiej wyniszczenia narodu polskiego.

Natychmiast po wkroczeniu drugiej linii wojsk składających się z doborowych jednostek NKWD, rozpoczęły się aresztowania w pierwszym rzędzie inteligencji polskiej bez względu na ich zachowania i poglądy polityczne.

Aresztowania takie trwały przez cały okres pierwszej okupacji sowieckiej z okresowymi falami masowych aresztowań i wywózek na "Nieludzką Ziemię".

W świetle przytoczonych dokumentów sowieckich szczegółowe omawianie tych spraw staje się nie celowe.

Przytoczone poniżej chronologicznie podawane dokumenty, każdemu powinny nasunąć odpowiednie wnioski.

W świetle dokumentów archiwalnych przekazanych Rzeczypospolitej Polskiej przez władze Rosji w latach 90-tych XX wieku, a dotyczących okresu II wojny Światowej, można z dużym prawdo podobieństwem stwierdzić, że wojska NKWD i straży więziennej na podstawie decyzji Biura Politycznego podjętej w sprawie jeńców wojennych i osób aresztowanych w 1939 r.  i przebywających w więzieniach na początkach 1940 r. dokonały masowych mordów osób zatrzymanych i przebywających w więzieniach na terenie województwa wileńskiego.

Mordów takich w drugiej połowie czerwca 1941 r. dokonano w więzieniach w Berezweczu, Starej Wilejce. Święcianach, na Łukiszkach w Wilnie. Więźniów których nie mogli wywieźć w głąb ZSSR, wymordowano z broni maszynowej na podwórzach więziennych lub w celach. Szacuje się, że zginęło wówczas około 2.500 osób. Nigdy nikt ani mocodawców ani wykonawców tych mordów  nie oskarżył ani ukarał. Polityka likwidacji obywateli narodowości polskiej, którzy znaleźli się na terenach okupowanych przez sowietów trwała nadal.

Należy pamiętać o tym, że granice wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich zostały zmienione dopiero 10 marca 1946 r. Granice te zostały ustalone traktatem podpisanym przez te same państwa w 1921 r.

Odkrycie przez Niemców w 1942 r. masowych grobów polskich oficerów w Katyniu na Białorusi, zbadanie ich przez powołaną Międzynarodową Komisję Specjalistów oraz wydania przez nią orzeczenia stwierdzającego czas śmierci tych osób wraz z częściowym ich rozpoznaniem, na podstawie odnalezionych przy zwłokach dokumentów dało prawo  zwrócenia się przez Rząd Polski na Emigracji do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie o szczegółowe zbadanie tej sprawy, wobec oficjalnego wypierania się przez rząd sowiecki dokonania tej zbrodni.

Wystąpienie to stało się powodem zerwania przez Rząd sowiecki stosunków dyplomatycznych z Rzeczypospolitą Polską.

Zerwanie stosunków dyplomatycznych uniemożliwiło na bardzo długi okres wyjaśnienia tych spraw, a władzy sowieckiej kontynuowania w dalszym ciągu polityki eksterminacji obywateli polskich. Kontynuowania  takiej obłudnej polityki.

Przytoczone dalej dokumenty potwierdzają kontynuowanie takiej polityki.

 

 

 

Do wszystkich Brygad i Oddziałów.

 

Stanowisko Centralnych Komitetów Komunistycznych Partii Ukrainy, Białorusi i Litwy w

Moskwie.

Dnia 22 czerwca 1943 r. 

Pismo okólna.

O wojskowo- politycznych zadaniach pracy w zachodnich  Obwodach Białorusi.

1. 1. Zachodnie Obwody radzieckich Białorusi, stanowią integralną część Republiki Białoruskiej.
2. 2. Na zajętym przez Niemców terytorium Białorusi dopuszczalne jest tylko działalność, która kieruje się interesami mas pracujących państwa radzieckiego.
3. 3. Istnienie różnorodnych organizacji kierowanych przez polskie burżuazyjne ośrodki, należy traktować jako bezprawne wtrącanie się do spraw naszego Kraju.
4. 4. Nasze główne zadanie sprowadza się do tego, aby szerzej rozwijać radziecki ruch partyzancki, wciągając do niego wszystkie warstwy ludności, w tym i Polaków.
5. 5. Nacjonalistyczne oddziały i grupy tworzone przez Polskie koła reakcyjne, należy izolować od ludzi pracy, narodowości polskiej.
6. 6. Wszelkimi sposobami zwalczać Oddziały i grupy nacjonalistyczne.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Egzemplarz Nr 7

Ściśle tajne. 

Surowo tajne, wcześniejsze

ujawnienie karalne

Rozkaz bojowy.

Do

Komendantów i Komisarzy

Oddziałów Partyzanckich, Brygady im. Stalina.

30 listopada 1943 r. - godz. 15,oo 

W wykonaniu rozkazu Naczelnika Głównego Sztabu Ruchu Partyzanckiego przy Kwaterze Naczelnego Dowództwa Czerwonej Armii  gen. por. Ponomarenki i upoważnionego Głównego Sztabu Ruchu Partyzanckiego w Kwaterze Naczelnego Dowództwa  WKB/b/B. SZ. O. Baranowickiego Okręgu gen. maj. Płatonowa, w dniu 1 grudnia 1943 r. ogłosić punktualnie o godz. 7 rano, by we wszystkich zajętych punktach rejonu, przystąpić do osobistego rozbrajania wszystkich polskich legionistów /partyzantów/. Odebraną broń i dokumenty zarejestrować, a zespół legionistów razem z odebraną bronią, dostarczyć do polskiego obozu Miłaszewskiego w rejonie wsi Niestorowicze, iwińskiego rejonu. W razie oporu w czasie rozbrajania  ze strony legionistów /partyzantów / rozstrzeliwać na miejscu.

Z chwilą otrzymania niniejszego rozkazu natychmiast należy rozesłać go, ściśle poufnymi listami do wykonania w rejony operacyjne waszych grup, kompanii i plutonów ze zleceniem wykonania niniejszego rozkazu.

Rozkaz należy trzymać w ścisłej tajemnicy.

Za ujawnienie tego rozkazu z jakich by nie było powodów, będą osobiście odpowiadać Dowódca Oddziałów.

Komendant Brygady im. Stalina                                            /-/ płk Gulewicz

Komisarz Brygady im. Stalina                                              /-/ płk Muranow

Naczelnik Sztabu Brygady im. Stalina                             /-/ ppłk Karpow

Odbito 10 egzemplarzy                          Nr 10  Oddział

Egz. Nr 1 - do akt                                        im. Październikowej

Nr 2 i 3 - Oddział in. Bolszewików                  Rewolucji

Nr 4 i 5 Oddział Suworowa                         .

Nr 6  Oddział Czapajewa                            M.p.

Nr 8 Oddział im. Buciennego    Okrągła pieczęć Brygada im. Stalina.

 Nr 9  Oddział Ryżska