Rozmiar tekstu

Okres od września 1939 do 21 czerwca 1941

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE. PODZIAŁ NA OKRĘGI

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE. PODZIAŁ NA OKRĘGI

Michał Tadeusz Tokarzewski-Karaszewicz

Generał broni Michał Tadeusz Tokarzewski-Karaszewicz

Twórca Polskiego Państwa Podziemnego

Dowódca Służby Zwycięstwa Polski.

Cyryl Ratajski 'Juliański'

Cyryl Ratajski "Juliański"

Delegat na Kraj w randze Premiera Polskiego Państwa Podziemnego

W roku 1940 został mianowany na delegata Rządu Emigracyjnego na Kraj. Dymisja z tego stanowiska została przyjęta 5 sierpnia 1942 roku przez Premiera gen. Władysława Sikorskiego.

Zygmunt Fedorowicz Zygmunt Fedorowicz "Albin", "Pani Maria", "Józef"

Pierwszy Delegat na Województwo Wileńskie Polskiego Państwa Polskiego mianowany 28.02.1942 r.

OKRĘG WILEŃSKI ARMII KRAJOWEJ

OKRĘG WILEŃSKI ARMII KRAJOWEJ


Wacław Dziewulski.

ARMIA KRAJOWA WILEŃSZCZYZNY NA TLE DZIEJÓW WOJENNYCH

Rodakom, którym rzeczywistość powojennych lat Polski- z przyczyn ustrojowych - nie pozwoliła poznać historii Wileńszczyzny przedkładam wspomnienia, przemyślenia i refleksje, które być może ułatwią zrozumienie polskiego patriotyzmu Kresów Północno-Wschodnich, opłaconego bezmiarem cierpień i ofiar.


1.Trzy pierwsze okupacje (1939-1941)

Po 17. września Wileńszczyzna znalazła się pod okupacją radziecką. Czas tymczasowości tzw. Zachodniej Białorusi okupant wykorzystał na wywożenie wszelkich zasobów magazynowych oraz maszyn i urządzeń. Szkoły i uniwersytet działały normalnie. Związek Radziecki - wbrew prawu międzynarodowemu - przekazał Litwie zaanektowane Wilno wraz z pasem przygranicznym. Kowno, przed zajęciem darowanych terenów, anulowało prawodawstwo polskie i rozciągnęło jurysdykcję litewską na skrawek Rzeczpospolitej. Polacy stracili wszystko: instytucje samorządowe, szkoły, teatr, harcerstwo, zakłady... pracę i środki do życia. Uniwersytet Stefana Batorego, zawieszony przez carów, władze suwerennego państwa litewskiego 15 grudnia 1939 r. - zlikwidowały. W przed dzień wigilii Bożego Narodzenia, pracownicy mieszkający w gmachach uczelni otrzymali nakazy natychmiastowej eksmisji. Studentów deportowano do obozów pracy w pobliżu granicy łotewskiej. Część profesorów i księży zamknięto w obozie przymusowej pracy w Perweniszkach. Bezwzględna litwinizacja i wysoce represyjne traktowanie polskojęzycznego społeczeństwa upoważnia do traktowania bezprawia jako okupacji litewskiej. W połowie czerwca 1940 r. Litwa została przyłączona do Związku Radzieckiego, co dla Wilna oznaczało drugą okupację - radziecką; przeważająca zaś większość Wileńszczyzny bezprawnie należała już od września 39 r. do radzieckiej Białorusi. Litewska policja natychmiast przekształciła się w komunistyczną milicję. Władze radzieckie tolerowały język polski; były więc namiastki polskiego szkolnictwa, prasy. teatru... . Szybko jednak narastała sowietyzacja wszystkich dziedzin życia, a głęboki regres gospodarczy pogłębiał udrękę. Niewygodnych obywateli nowej republiki radzieckiej licznie aresztowano, a niezależnie rozpoczęło się deportowanie całych rodzin do Kazachstanu. Tydzień przed inwazją niemiecką na Związek Radziecki rozpoczęło się wywożenie na ogromną skalę. Część pociągów towarowych z Polakami nie zdążyła oddalić się od strefy działań wojennych; jedynie nieliczni wrócili. Wycofującemu się NKWD nie wolno było zostawić więźniów, a więc ich mordowano żeby uciekać przed nadciągającymi Niemcami.


2. Okupacja hitlerowska (1941-1944)

Rozpoczęcie agresji niemieckiej wywołało paniczną ucieczkę części elity rządzącej oraz natychmiastową zmianę orientacji Litwinów. Niedawni zagorzali komuniści nagle stali się wojującymi anty komunistami, którzy strzelali do maruderów porzuconych przez dowództwo radzieckie, a w miastach etnicznej Litwy samorzutnie wszczęli pogromy Żydów. Milicja podporządkowała się nowym władcom świata. Litewska frakcja gestapo przystąpiła natychmiast do terroryzowania społeczeństwa polskiego. Hitlerowskie władze zastrzegły sobie jedynie ferowanie wyroków śmierci. Ochotniczy zaciąg Litwinów do paramilitarnych oddziałów mordujących Żydów w Ponarach - skazanych przez rasizm na zagładę - zaskoczył Niemców; wciąż mogli wybierać wśród stale zgłaszających się ochotników. Społeczeństwo litewskie traktowało to zjawisko jako naturalne i oczywiste. Dla nas były to objawy społecznej patologii narodu katolickiego. Ruch oporu na Wileńszczyźnie rozpoczął się spontanicznie jeszcze przed wejściem wojsk radzieckich we wrześniu 39 r. udzielanie gościny Polakom początkowo napływającym z zachodu, a następnie ze wschodu. Zabezpieczenie broni, dokumentów...., ukrywanie i przekazywanie dalej osób zagrożonych. Solidarność Wilnian była wzorcowa. Nawiązywane były kontakty pomiędzy oficerami, którzy pozostali. Tworzyły się grupy patriotyczne. Zalążki tajnych ugrupowań ujawniały swe istnienie kolportując ulotki, odezwy, komunikaty, informacje.... W miarę upływu czasu tworzyły się większe organizmy konspiracyjne podziemnego Państwa Polskiego. Stopniowo wtapiały się one w ruch ogólnopolski o nazwie Służba Zwycięstwu Polski (SZP), ten zaś w 1940 r. przekształcił się w Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), a 1942 r. przemianowany został w Armię Krajową (AK). Społeczeństwo Wileńszczyzny szybko opanowało kanony konspiracji. Przedłużająca się wojna wymagała uruchomienia kształcenia młodzieży; rozwijało się tajne nauczanie. Sytuacja Niemców na froncie wschodnim stawała się krytyczna, a to odbijało się na jego zapleczu. W lecie zarządzono oddawanie rowerów, w zimie - nart i futer na potrzeby wojska. Urzędy pracy energicznie "wyczesywały" zdolnych do niewolniczej pracy w przemyśle zbrojeniowym bombardowanym przez Aliantów oraz do obsługi transportu konnego na bezpośrednim zapleczu frontu wschodniego. Rolnikom zwiększano kontyngenty. Lokalne władze litewskie usilnie starały się chronić swoich kosztem Polaków. W dużych zespołach leśnych Wileńszczyzny pojawiły się zorganizowane grupy radzieckie sterowane i zaopatrywane przez Moskwę, która od września 39 r. polskie tereny traktowała jako swoje. Ludność polska bezradna wobec przemocy była grabiona, wywożona, mordowana. Coraz to więcej zagrożonych młodych mężczyzn uciekało do lasu. Tworząc oddziały przeciwdziałające samowoli lokalnych władz niemieckich i litewskich oraz leśnych oddziałów radzieckich. Oddziały AK wymagały zaplecza. Całe społeczeństwo polskie uczestniczyło we wspomaganiu: służby informacyjne, skrzynki kontaktowe, pomoc sanitarna, fałszywe dokumenty, wydawanie prasy, heroiczne poczynania emisariuszy i łączniczek... AK - Wilno nie otrzymywało zrzutów z Zachodu i z tej racji istniała konieczność samodzielnego zdobywania broni. Ludność wiejska na ogół solidarnie sprzyjała AK dzięki czemu podziemne wojsko miało solidne oparcie w terenie. Armia Krajowa na Wileńszczyźnie stanowiła jedyną polską organizację wojskową skupiającą wszystkie siły społeczne w walce z Niemcami. Terror narastał. Gestapo, przy walnym udziale służb litewskich, dokonywało coraz to liczniejszych aresztowań: przepełnione cele więzienia na Łukiszkach, gehenna piwnic gestapo przy ul. Ofiarnej, doły śmierci w lesie ponarskim, gdzie ochotnicy litewscy wymordowali ok. 70 tysięcy polskich Żydów oraz wiele tysięcy Polaków, którzy dobrowolnie podjęli walkę o godność ludzką i wolność ziemi ojczystej. Front wschodni zbliżał się do Wilna.


3. Zagłada (1944-1945)

AK brało udział w walkach z Niemcami na przedpolach i przedmieściach Wilna. Dowódcy radzieccy gratulowali dowódcom brygad AK. W kilka dni później NKWD podstępnie aresztowało sztab AK, okrążyło i rozbroiło poszczególne ugrupowania. Wyżsi oficerowie AK trafili do więzień.... żołnierze do Kaługi. W Wilnie aresztowania, przesłuchiwania, wyroki ( za zdradę radzieckiej ojczyzny ! ) więzienia, łagry, mordercza praca niewolnicza na nieludzkiej ziemi. Jedynie nieliczne grupki AK usiłowały przeciwstawić się nowemu okupantowi, ale sprawa była beznadziejna. Ci co uniknęli aresztowania usiłowali przedostać się przez nową granicę Polski; jedni z bronią w ręku inni ze zmienionymi dokumentami. Tymczasem pojawiło się nowe zagrożenie - łapanki na mężczyzn w wieku poborowym. Najpierw chodziło o wsparcie frontu utrzymującego się w Prusach Wschodnich, gdzie - nazywając rzecz po imieniu - brakowało "mięsa armatniego" . Następnie zaś - o niewolników do zatopionych przez Niemców kopalni w Donbasie. Wileńszczyzna przez cały okres wojny, aż do podpisania traktatu pokojowego, stanowiła integralną część Rzeczpospolitej pozostającej w stanie wojny z Rzeszą Niemiecką. Data 1 i 17 września 1939 r. stanowiły zapowiedź wielkich zmian, lecz Teheran i Jałta przesądziły o losie Polski.


4. Unicestwienie

Na zachód od Bugu, w zniewolonej Polsce delegatury NKWD-NKGB inwigilowały, przesłuchiwały, więziły, rozstrzeliwały, deportowały do ZSRR... Pokolenie akowskie - w tym i wileńskie - było w Polsce przez służby UB maltretowane, dziesiątkowane, unicestwiane, a potem przez długie lata szkalowane. Pokolenie akowskie, wyrosłe z ideałów okresu wywalczonej niepodległości, poniosło przeogromne ofiary nie tylko cierpień i krwi, ale również poniżenia ideałów patriotycznych. Do milionowych ofiar w Kraju, na Zachodzie i na nieludzkiej ziemi oraz do zniszczeń gospodarczych należy doliczyć - realizowane przez lata - spustoszenia duchowe, polegające na perfidnym przeinaczaniu prawdy, lekceważeniu patriotyzmu i ignorowaniu tradycji narodowej oraz na negowaniu najwyższych wartości społecznych. Nieuniknionym następstwem nieprzestrzegania fundamentalnych norm moralności społecznej jest zapaść kulturalna elit społecznych; zapaść, która sięga aż po obecne czasy i jeszcze przez długie lata będzie w Polsce odczuwalna.

Wileńszczyzna w okresie od 1 do 18 września 1939r

Organizacje i grupy konspiracyjne samorzutnie powstawały wśród znajomych i kolegów w miejscu zamieszkania i pracy, studentów Uniwersytetu Stefana Batorego, uczniów gimnazjów, powracających z wojny oficerów i żołnierzy z jednostek stacjonujących w Wilnie oraz z uciekinierów z centralnej Polski, którzy znaleźli się na tych terenach. Jako pierwsze powstały organizacje, które zaczęły swoją działalność charytatywną od udzielania pomocy tym, którzy znaleźli się w krytycznym położeniu z powodu braku środków do życia. Okupacyjne władze sowieckie nie udzielały im żadnej pomocy.

W tym czasie również bardzo ważnym zadaniem były sprawy dostarczania odpowiednich dokumentów i to takich, które chroniłyby przed aresztowaniem, umożliwiały podjęcie pracy zarobkowej, zameldowania się i t. p. Do połowy września 1939 roku na terenie miasta Wilna i województwa wileńskiego działały o ograniczonym zakresie działania następujące organizacje :


Towarzystwo Samopomocy Obywatelskiej - ks. Kazimierza Kucharskiego.

Ks. Kazimierz Kucharski

Ks. Kazimierz Kucharski TJ syn Ziemi Rzeszowskiej, wywodzący się z ubogiej rodziny rolniczej, własnymi siłami ukończył gimnazjum w Sanoku, po czym w 1916 r. wstąpił do nowicjatu jezuitów. W 1920 r. przerwał studia filozoficzne i teologiczne, aby ochotniczo z grupą kleryków pełnić na froncie służbę sanitarną. Po otrzymaniu święceń kapłańskich kontynuując studia, uczył w szkołach jezuickich w Chyrowie, Pińsku, a od 1925 r. w Wilnie. Ukoronowaniem zdobywania wiedzy było uzyskanie doktoratu w 1936 r.

Po wybuchu wojny w 1939 r. założył Towarzystwo Samopomocy Obywatelskiej, jednocześnie był łącznikiem z placówkami dyplomatycznymi państw - oficjalnie lub tylko dyskretnie w różny sposób - wspomagających społeczność polską na Litwie Kowieńskiej i na Wileńszczyźnie.

Współorganizator Służby Zwycięstwu Polski i Związku Walki Zbrojnej Okręgu Wileńskiego. Aresztowany przez NKWD w kwietniu 1941 r. i wywieziony do Moskwy. Po zwolnieniu wstąpił do Armii Polskiej tworzonej przez gen. Andersa, w której służył jako kapelan.

Ks. Kazimierz Kucharski w otoczeniu grupy wileńskich lekarzy, którzy zostali rozpoznani. Zdjęcie wykonane prawdopodobnie w czerwcu 1940 roku na dziedzińcu klasztoru Ojców Jezuitów. W dolnym rzędzie od lewej: dr Zygmunt Kłosowski, dr Henryk Rudziński, dr Zofia Olechowicz-Świdowa, dr Edmund Kuncewicz, dr Zdzisław Świeżyński, dr Stanisław Markiewicz, ks. Kazimierz Kucharski, NN, dr Jan Szelhaus, NN, dr Jadwiga Rymaszewska, NN, dr Maria Dulewiczowi, NN, NN, NN. W górnym rzędzie od lewej: dr Adam Łapiński.


Jadłodajnia przy ulicy Wielkiej.

 

Komitet Pomocy Uchodźcom Wojennym - Ignacego Zagórskiego.

 

Komitet Pomocy Ofiarom Wojny – dr Kazimierza Pelczara.


Dr Kazimierz Pelczar

 

Związek Bojowników Niepodległości- organizacja harcerska kierowana przez harcmistrza Józefa Grzesiaka


Kpt. Józef Grzesiak "Kmita"

Organizacje te utworzyły się w pierwszej dekadzie września 1939 roku, a podstawową ich działalnością była pomoc dla napływającej do Wilna i okolic uciekinierów z zachodnich i centralnych województw Polski. Sprawy zakwaterowania, wyżywienia, pomocy medycznej, zaginionych dokumentów osobistych umożliwiających zameldowanie i podjęcie pracy zarobkowej były w tym okresie bardzo ważne i często zapobiegały przed aresztowaniem przez NKWD. Organizacje te pracowały do połowy 1940 roku.

 

Obszar województwa Wileńskiego kolor żółty włączony do Państwa Litewskiego był do 21.06.1941 r. obszarem Okręgu Wileńskiego SZP i ZWZ.

Obszar województwa Wileńskiego  kolor żółty włączony do Państwa Litewskiego był do 21.06.1941 r. obszarem Okręgu Wileńskiego SZP i ZWZ.

Pierwsza okupacja sowiecka i litewska od 18 września do 15 kwietnia 1940 roku

Po wkroczeniu wojsk sowieckich na teren  województwa Wileńskiego , władzę objęły Rosjanie, wprowadzono wymianę złotego na ruble, wprowadzono ścisłą reglamentację artykułów żywnościowych i przemysłowych. Wprowadzono kartki, zaczęły się ogromne kolejki przed sklepami, na wzór działających kilku organizacji humanitarnych, zaczęły się tworzyć konspiracyjne tak niosące pomoc humanitarną   jak i społeczne i polityczne przeciwstawiające się bardzo agresywnej propagandzie sowieckiej.

Do końca 1939 roku na terenie miasta Wilna i województwa wileńskiego działały – początkowo jako kadrowe – o ograniczonym zakresie działania następujące organizacje :

- Komitet Pomocy Uchodźcom Wojennym  - kierowany przez Ignacego Zagórskiego, dr Marię Petrusewiczową  i Antoniego Pańskiego.

 

Mjr Władysław Kamiński Mjr Władysław Kamiński "Śliwa" ks. Henryk Hlebowicz ks. Henryk Hlebowicz „Bolesław Szewik”
Ppłk dypl.Nikodem Sulik Ppłk dypl.Nikodem Sulik „Karol Sarnowski” Kpt. Józef Grzesiak Kpt. Józef Grzesiak „Kmita”

- Komisariat Rządu - kierowany przez Bronisława Świątnickiego „Ojciec” i prof. Rajmunda Gostkowskiego.

- Koła Pułkowe - Kierowane przez ppłk Adama Obtułowicza „Karol Podgórski”, „Leon”.

- Związek Wolnych Polaków - kierowany przez Jana Kazimierza Mackiewicza.

- Komitet Walki o Wyzwolenie - kierowany przez mjr rez. Władysława Kamińskiego „Śliwa”.

- Obóz Niepodległości - kierowany przez prof. Witolda Staniewicza.

- Organizacja Socjalistyczno-Niepodległościowa „Wolność” - kierowana przez Wacława Zagórskiego, prof. Feliksa Grossa, redaktora Zbigniewa Mitznera i Tadeusza Zajączkowskiego.

- Akcja Ludowa - kierowana przez Jerzego Wrońskiego i ks. Henryka Hlebowicza.

- Organizacja Wojskowa Narodu Walczącego - kierowana przez Antoniego Anatola Rymaszewskiego „Andrzej”.

- Służba Zwycięstwu Polski - kierowana przez ppłk dypl. Nikodema Sulika „Ładyna”, „Jodko”.

 

Były to organizacje o bardzo zróżnicowanym obliczu politycznym, które stawiały sobie jako zadanie naczelne :

- integrację społeczeństwa polskiego na rzecz odzyskania niepodległości,

- walkę z defetyzmem i wrogą propagandą sowiecką i litewską oraz pomoc materialną potrzebującym.

W okresie działań wojennych do 17 września 1939 r. do Wilna przebyło około 27.000 uchodźców z zachodnich i centralnych dzielnic Polski, uciekając przed bombardowaniem i działaniami frontowymi. Większość tych ludzi zdołała przetrwać nadchodzącą zimę, uzyskując pomoc materialną, jakieś mieszkania, a nawet dokumenty umożliwiające podjęcie pracy. Dzięki tym ludziom organizującym tą działalność, życie uchodźców stawało się bardziej znośne.

W grudniu 1939 r. na skutek usilnych działań kierownictwa Służby Zwycięstwu Polski , jako organizacji ogólnokrajowej, delegowani z Warszawy ppłk dypl. Nikodem Sulik, przy bardzo wydatnej pomocy ks. Kazimierza Kucharskiego, mjr rez. Władysława Kamińskiego i ppłk Adama Obtułowicza, większość działających na terenie miasta Wilna i województwa wileńskiego organizacji i związków, podporządkowała się utworzonemu sztabowi organizacji Służba Zwycięstwu Polski, Okręg Wilno.

Dowódcą Okręgu wileńskiego miał zostać ppłk Adam Obtułowicz , a zastępcami – ppłk Nikodem Sulik i   mjr rez. Władysław Kamiński.

Na skutek sprzeciwu Kierownictw podporządkowujących się organizacji , ppłk Adam Obtułowicz zrzekł się tego stanowiska. Dowódcą został aprobowany przez wszystkich ppłk Nikodem Sulik, a ppłk Adam Obtułowicz objął stanowisko szefa sztabu Komendy Okręgu Wileńskiego.

Konspiracyjne władze cywilne Okręgu Wileńskiego

W dniu 28 grudnia 1939 r. na terenie Kolegium ojców Jezuitów odbyło się spotkanie przedstawicieli działających na Wileńszczyźnie związków, organizacji i działaczy politycznych. Byli to :

-  ksiądz Kazimierz Kucharski „Szczepan”,

-  ppłk Nikodem Sulik „Karol Sarnowski”, „Karol  Jodko” i  „Ładyna”.

-  Bronisław Świątnicki „Ojciec”,

-  kpt. Aleksander Wasilewski „Wład”, „Olesiński” w zastępstwie kpt. dypl. Antoniego Olechnowicza „Meteor”, „Pohorecki”.

-  por. Julian Pietraszewski „Julian”.

-  dr Jerzy Dobrzański „Maciej” z ramienia PPS-WRN.

-  Witold Świerzewski „Bartek” z ramienia Stronnictwa  Narodowego.

-   Piotr Kownacki również ze Stronnictwa Narodowego.

-  dwaj przedstawiciele Sanacji oraz drugi przedstawiciel PPS-WRN, których nazwisk nie   udało się odtworzyć.

 

Na spotkaniu tym ustalono cztery podstawowe zasady działalności Służby Zwycięstwu Polski, organizacji podlegającej Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej na Emigracji i brzmiały one :

  1. Wszyscy, bez względu na przynależność polityczną danej grupy, służymy jednej najważniejszej sprawie, jaką jest odzyskanie niepodległości.
  2. Od tej służby nie odsuwamy nikogo, kto po wypadkach wrześniowych niczym nie zhańbił swojej godności Polaka.
  3. Nie wskrzeszajmy przeszłości i obecnie nie będziemy robić z nią żadnych obrachunków.
  4. Sprawę przyszłego kształtu ustrojowego Polski, zostawiamy do rozstrzygnięcia po odzyskaniu niepodległości.


Ks. Kazimierz KucharskiKs. Kazimierz Kucharski „Szczepan” Kpt. Aleksander WasilewskiKpt. Aleksander Wasilewski „Olesiński”
Kpt. dypl. Antoni OlechnowiczKpt. dypl. Antoni Olechnowicz „Pohorecki” Dr Jerzy DobrzańskiDr Jerzy Dobrzański „Maciej”
Ustalono również, że podporządkowujące się Służbie Zwycięstwu Polski organizacje, będą mogły zachować swoją autonomię polityczną. Uczestniczące w spotkaniu organizacje polityczne, zrezygnowały z tworzenia odrębnych struktur wojskowych. Oficerem łącznikowym pomiędzy dowództwem wojewódzkim Służby Zwycięstwu Polski, a poszczególnymi organizacjami oraz koordynatorem działań, został mjr/ppłk Aleksander Krzyżanowski „Dziemido”, „Wilk”. W tym czasie również, powstało ciało doradcze reprezentujące główne stronnictwa polityczne, działające na tym terenie, oraz Kurię Metropolitarną i otrzymało nazwę Rada Wojewódzka Obrony Narodowej. Powstał również organ prasowy Służby Zwycięstwu Polski pod nazwą „Polska w walce”, którego kierownictwo powierzono mjr rez. Władysławowi Kamińskiemu „Śliwa”. O utworzeniu na terenie Wileńszczyzny Dowództwa Wojewódzkiego i Rady Wojewódzkiej, powiadomiono Premiera Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Emigracji i Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w Paryżu, za pośrednictwem specjalnego kuriera kpt. dypl. Aleksandra Bluma. Wyjechał on z Wilna 30 grudnia 1939 r. Droga wiodła przez Rygę, Sztokholm, Malmo, Amsterdam do Paryża, dotarł w końcu stycznia 1940 r. i złożył tam raport.

Ppłk dypl.Nikodem SulikPpłk Nikodem Sulik „Karol Sarnowski” , „Jodko”, „Ładyna”. Pierwszy Komendant Służby Zwycięstwa Polski i Związku Walki Zbrojnej Okręgu Wileńskiego

Ppłk Nikodem Sulik w listopadzie 1939 r. został skierowany przez gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego do Wilna i desygnowany na Komendanta Okręgu Wileńskiego. Po przemianowaniu SZP na ZWZ objął w marcu 1940 r. to stanowisko. Aresztowany 13.04.1941 r. przez NKWD (na ulicy) osadzony w więzieniu w Wilnie, a następnie przewieziony do Moskwy. Zwolniony 13.08.1942 r. wstąpił do Armii Polskiej organizowanej przez gen. Andersa w ZSRR. Po awansach na stopień pułkownika , a następnie generała brygady dowodził 5. Kresową Dywizją Piechoty w bitwie pod Monte Cassino. Po wojnie osiedlił się w Anglii, gdzie zmarł 14.01.1954 r.

Komenda Okręgu Wilno SZP i Związku Walki Zbrojnej

W styczniu 1940 r. rozkazem Naczelnego Wodza, Służba Zwycięstwu Polski, została przemianowana na Związek Walki Zbrojnej. Dotychczasowa nazwa Dowództwo Wojewódzkie, została zmieniona na Komendę Okręgu.

W tym czasie Komenda Okręgu Wileńskiego miała następującą obsadę personalną :

- Komendant Okręgu  - ppłk dypl. Nikodem Sulik  „Karol Sarnowski”, „Karol Jodko”, „Ładyna”.

- Adiutant Komendanta Okręgu -  por. Bolesław Wasilewski „Zosia”.

- Zastępca Komendanta Okręgu i szef sztabu - ppłk Adam Obtułowicz „Karol Podgórski”, „Leon”.

- Zastępca Komendanta d/s.  Propagandy i Prasy - mjr rez. Władysław Kamiński „Śliwa”.

- Kwatermistrz - mjr Aleksander Krzyżanowski „Wesołowski”,  „Dziemido”, „Wilk”.

- Szef Ogólnoorganizacyjny  - kpt. dypl. Antoni Olechnowicz „Pohorecki”.

- Szef Wywiadu - ppłk dypl. Zygmunt Cetnerowski „Zygmunt”.

-  Szef Łączności - por. Stefan Czernik „Orwat”.

- Przewodniczący Komisji Finansowej, Legalizacji, Sanitarnej oraz Spraw Młodzieży

-  ks. Kazimierz Kucharski „Szczepan”.

- Komendant Garnizonu m. Wilna „Dwór” - kpt. Aleksander Wasilewski Olesiński” oraz  kpt. Karol Zieliński „Czerw”, „Tomczyk”, „Brzoza”.

- Komendant pozostałej części województwa „Pole”- mjr Józef Roczniak  oraz kpt. inż. Czesław Dębicki „Jarema”.

- Wojskowy Sąd Specjalny - Stanisław Ochocki „Justyn”. 

- Egzekutywa - por. Jerzy Urbankiewicz „Jurek”, Jarosław Skrodzki „Zeks”„

„Sergiusz Zyndram-Kościałkowski „Lech”, „Fakir”

 

Mjr Czesław Dębicki „Jarema” Por. Stefan Czernik „Orwat”
Por Jerzy Urbankiewicz „Zawada” Sergiusz Zyndram-Kościałkowski „Fakir”

Rada Wojewódzka Obrony Narodowej

- Przewodniczący - ppłk dypl. Nikodem Sulik „Karol Sarnowski”.

- Wiceprzewodniczący - mjr rez. Władysław Kamiński „Śliwa”  i mjr Aleksander Krzyżanowski   „Dziemido”. 

- Przedstawiciel Kurii - ks. Romuald Świrkowski.

- Przedstawiciel PPS-WRN - dr Jerzy Dobrzański „Maciej”, „Irwid”.

- Przedstawiciel Stronnictwa Narodowego- mgr Witold Świerzewski „Bartek”.

- Przedstawiciel Sanacji  - Adam Galiński „Adam” „Pan P”.

- Przedstawiciel Stronnictwa Ludowego  od jesieni 1941 r. - prof. Ludwik Chmaj „Jaroński”.

 

Inne Organizacje Niepodległościowe na obszarze Okręgu Wilno.

Niezależnie od Związku Walki Zbrojnej, w marcu 1940 r. powstała samodzielna organizacja o nazwie Liga Wojenna Walki Zbrojnej, którą kierował mjr dypl. Julian Kulikowski „Witold Drohomirski”. Zasięgiem swoim obejmowała ona powiaty : wileńsko - trocki, oszmiański i święciański. Organizacja ta dopiero we wrześniu 1941 r. podporządkowała się i została wcielona do Związku Walki Zbrojnej, jako organizacji ogólnokrajowej.

Na początku 1940 r. na skutek nieporozumień w Stronnictwie Narodowym, za ugodę z Sanacją, Roman Piekarski, utworzył nową samodzielną organizację. Skupiała ona przeważnie młodzież miejską. Organizacja ta dopiero w połowie 1942 r. podporządkowała się Armii Krajowej.

 

Nowy podział administracyjny Okręgu Wileńskiego ZWZ

Z chwilą powołania Związku Walki Zbrojnej nastąpiła reorganizacja terytorialna. Obszar Polski został podzielony na tak zwane Obszary. Województwo Wileńskie uległo podziałowi.

Teren, który został przekazany przez władze sowieckie  Litwie, w tym i miasto Wilno, organizacyjnie podlegał bezpośrednio Komendantowi Głównemu gen. Kazimierzowi SosnkowskiemuJózef Godzięba”, z pominięciem Komendy Głównej w Warszawie. Pozostała część województwa, przyłączona do Białorusi, podlegała Komendantowi Obszaru Nr 2 w Białymstoku.

Stan taki utrzymywał się aż do momentu wybuch wojny niemiecko sowieckiej, to jest do końca czerwca 1941 r. Od tego czasu pod komendę Okręgu Wileńskiego dostał się teren całego województwa wileńskiego Polskiego Państwa Podziemnego.

Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej, organizacyjnie zaczął podlegać Komendzie Głównej w Warszawie.

 

Podokręg Kowieński.

Nie bez znaczenia będzie podać, że w sierpniu 1940 r. utworzony został Podokręg Kowieński Związku Walki Zbrojnej. W marcu 1941 r. obsada personalna kierownictwa tego Podokręgu przedstawiała się następująco:

 

-   Komendant - por. Zbigniew Jentys  „Habdank”.

-   Z- ca komendanta do spraw wojskowych - rtm Wincenty Chrząszczewski  „Kruk”.

-   Z- ca komendanta do spraw politycznych - Stanisław May „Dziadzio”. 

-   Szef Oddziału Organizacyjnego - Tadeusz Kognowicki  „Złoty”. 

-   Szef Łączności Zewnętrznej - Stanisław Mikulicz, a następnie ppor. Eryk Budzyński „Brankard”.

-   Kwatermistrz - Józef Majewski „Literat”.

-   Szef Oddziału Propagandy i Prasy - Zygmunt Ugiański  „Redaktor”.

-   Komendant wojskowy miasta Kowna - por. Kazimierz Będzicha „Grzegorz”, „Jakub”.

 

Podokręg został podzielony na trzy Obwody, a ich Komendantami byli :

-  Obwód Kowno - Mieczysław Turkiewicz „Szofer”.

-  Obwód Kiejdany - chor. Franciszek Madoński „Pochmurny”.

-  Obwód Szawle -Teodor Magurski „Michał”. 


Pion  Wojskowy Podokręgu Kowieńskiego w roku 1942 miał następującą obsadę personalną :

-  Komendant - dr Adam Dowgird „Dominik”, „Florian”.

 

Mjr Władysław KamińskiMjr dypl. Julian Kulikowski „Ryngraf” ks. Henryk Hlebowiczpor. Zbigniew Jentys „Habdank”
Ppłk dypl.Nikodem SulikRtm. Wincenty Chrząszczewski „Kruk” Kpt. Józef GrzesiakTadeusz Kognowicki „Złoty”
Ppłk dypl.Nikodem SulikDr Adam Dowgird „Dominik” Kpt. Józef GrzesiakZygmunt Szczęsny-Brzozowski „Gustaw”

 

 

-     Z- ca Komendanta do Spraw Cywilnych - Zygmunt  Szczęsny- Brzozowski   Gustaw”.

-     Z- ca Komendanta do Spraw Wojskowych - rtm. Wincenty Chrząszczewski „Kruk”.

-     Szef Łączności - Hipolit Józef Mickiewicz „Adam”.

-     Szef Wydziału Organizacyjnego - Piotr Gieduszko.

-     Szef Komórki Informacji o Ruchu Litewskim    - Gerard Knoch.

-     Szef Łączności z Komendą Okręgu Wileńskiego - Joanna Niedziałkowska „Ewa”.

 

Powołany Inspektorat „E” miał następującą obsadę :

-     Inspektor - rtm. Wincenty Chrząszczewski „Kruk”.

-     Adiutant Inspektora - ppor. Eryk Budzyński „Brankard”. 

-     Kwatermistrz - Jan Chmielewski „Ojciec”.

-      Łącznicy Inspektora - Filomena Majerówna „Mała” i Julian Iwaszkiewicz „Ferdynand”.

 

Działalność Komendy Podokręgu i Inspektoratu „E” różniła się od działalności jaką prowadzono na terenach województwa Wileńskiego. Działali oni na terenach, gdzie większość ludności była narodowości litewskiej, bardzo często kolaborującej z okupantem niemieckim. Pomimo tego, działalnością  swoją zintegrowali Polaków, mieszkających na Litwie od dawna lub tych, którzy znaleźli się tam w wyniku działań wojennych.

 

Pierwsze masowe aresztowania przez NKWD

Penetracja polskich organizacji konspiracyjnych, przez służby NKWD, była prowadzona tak przez służby formalne jak również przez konfidentów zwerbowanych w tamtym okresie. NKWD miało również swoich agentów już dawno zainstalowanych na Wileńszczyźnie. Byli nimi między innymi – nauczyciel gimnazjalny Antoni Wendorff, por. Oziewicz, por. Chomczyński oraz wydalony z Wojska Polskiego oficer Szabłowski oraz żona płk Kazimierza Bąbińskiego. Na niektórych z nich został wydany przez Sądy Konspiracyjne, wyroki śmierci. Niektórych NKWD sam przeniósł na inny teren, po zdekonspirowaniu ich przez wywiad Związku Walki Zbrojnej.

Już w lipcu 1940 r. Komenda Okręgu wiedziała, że NKWD jest na tropie organizacji i posiada bardzo dużo informacji o jej kierownictwie. Pierwsze bardziej masowe aresztowania były w sierpniu 1940 r. Aresztowano między innymi: – Aleksandra Prystora, hrabiego Michała Tyszkiewicza, prof. Władysława Wielowiejskiego, adwokata Tadeusza Kiersnowskiego i żonę płk Pełczyńskiego Wandę – ludzi bardzo blisko pracujących z Komendą Okręgu. Prawie cudem aresztowania uniknęli: Szef I Oddziału Komendy Okręgu kpt. dypl. Antoni Olechnowicz „Pohorecki”, oficer dyspozycyjny Komendy Garnizonu miasta – kpt. Stanisław Skrzecz „Poleski”, adiutant Komendanta Garnizonu ppor. Antoni Burzyński „Kmicic”. W listopadzie 1940 r. na ulicy aresztowano dowódcę konspiracyjnego 6 pp. leg.- Antoniego Piotrowskiego.

W marcu 1941 r. aresztowano większość członków Komendy Podokręgu Kowieńskiego, paraliżując na dłuższy czas jego działalność.

W Wilnie na ulicy  w kwietniu aresztowano Komendanta Garnizonu miasta – kpt. Karola Zielińskiego „Czerw”, „Tomczyk” i „Brzoza”, Szefa Łączności Komendy Okręgu – por. Stefana Czernika „Orwat”, Kwatermistrza Garnizonu – Stanisława Kiałkę „Bolesław”, „Ślęczek”, „Drzewica”i „Jelonek”, który posiadał bardzo mocne dokumenty i szybko został zwolniony.

NKWD znało również nazwisko, stopień wojskowy i pseudonim ppłk Aleksandra Krzyżanowskiego „Wesołowski”, „Dziemido” i „Wilk”. Musiał on odtąd bardzo często zmieniać kwaterę i dużo lepiej ukrywać się.

W Wielkim Tygodniu 1941 r. aresztowano mjr rez. Władysława Kamińskiego „Śliwa”, członka Komendy Okręgu, odpowiedzialnego za łączność z Komendą Główną, ppłk Zygmunta Cetnerowskiego „Zygmunt”– szefa Wydziału Komendy Okręgu, kpt. Aleksandra Rybnika „Aleksy” – nowo mianowanego Komendanta Garnizonu i jego adiutanta – ppor. Józefa Bujnowskiego „Walter”.

W niedzielę Wielkanocną 13 kwietnia 1941 r. aresztowany został na ulicy, wychodzący z kościoła, ppłk dypl.  Nikodem Sulik „Karol Jodko”, „Ładyna”– Komendant Okręgu.

Stało się wiadome, że służby NKWD mają bardzo dokładne rozeznanie i rozpracowaną organizację. Nie wiadomo jest, czy NKWD posiadane wiadomości uzyskało od konfidentów zainstalowanych bardzo blisko Komendy Okręgu, czy też pierwsi aresztowani nie wytrzymali zastosowanych metod śledztwa. W tej sytuacji dotychczasowy szef sztabu Komendy Okręgu – ppłk Aleksander Krzyżanowski „Wilk” , przejął obowiązki Komendanta Okręgu. Przeniósł się do Landwarowa i stamtąd kierował organizacją.

25 maja 1941 r. aresztowany został, również na ulicy ks. Kazimierz Kucharski „Szczepan”. Od soboty 14 czerwca do 23 czerwca 1941 r. nastąpiły masowe aresztowania i natychmiastowe wywiezienie w głąb ZSRR.

Aresztowań dokonywano według uprzednio przygotowanych wykazów całymi rodzinami, bez względu na wiek. Przewożono ich bezpośrednio do podstawionych na stacji kolejowej wagonów. Z samego miasta i jego najbliższych okolic aresztowano i wywieziono ok. 2200 osób, a z terenów Litwy ok. 5400 osób, w przeważającej części narodowości polskiej.

Wybuch wojny niemiecko - sowieckiej i bardzo szybkie zajęcie Wilna przez wojska niemieckie, paniczna ucieczka funkcjonariuszy i wojsk NKWD, uratowała bardzo wielu uprzednio aresztowanych i przebywających w więzieniach członków organizacji, przed wywiezieniem w głąb ZSRR.

Między innymi z wagonów już przygotowanych do odjazdu, uwolnieni zostali: kpt. dypl. Mieczysław Potocki „Węgielny”, późniejszy komendant Inspektoratu „BC” i dowódca II Zgrupowania Armii Krajowej, por. Gracjan Fróg, późniejszy komendant 3. Brygady „Szczerbiec”, oraz dr Stanisław Wawrzyńczak i Eugeniusz Gulczyński z późniejszego BIP-u. Ostatnim transportem , który odszedł został wywieziony ks. Kazimierz Kucharski.

Przed odstąpieniem i ucieczką, służba więzienna i NKWD w więzieniach  w Starej Wilejce i Berezweczu dokonały masowych mordów więźniów, których nie dało się wywieźć.

W momencie wybuchu wojny niemiecko - sowieckiej w obozie w Perweniszkach – później przez Niemców przemianowanego na obóz koncentracyjny, było ok. 500 więźniów. Zostali oni wraz z litewską załogą strażników wybici z karabinów maszynowych przez czołgi sowieckie, które wjechały na teren obozu.

Komentarze (0)